Өнөөдөр Венад гэнэт дулаарсан сайхан өдөр байлаа, пальтогоо бариад цамцтайгаа гүймээр тийм сайхан. Хаа сайгүй цаг агаар гоё байгаа бололтой, монголд намуухан цас орж байна гэнээ, хүн бүхний сэтгэл хөвсөлзүүлсэн тийм цас орж байгаа гэнэ, тийм байх ч бас гоё шүү. Уг нь өдөр аав ээжтэйгээ цаг гаран утсаар яриад бөөн энерги болсон хүн гүйгээд гарсан юмсан, гэтэл одоо хачин уйтгар шүү. Хавар болоод даралт өгсөж уруудаад байгаам болов уу. Гуниг төрөөд байхаар нь яаадын ингэж байхаар унтчихаад босоод ирэе гээд хэвтлээ нөгөө нойр хайчсан алга. Тэгсэн яасан байхнуу өнөөдөр 2 энержи, 1 аяга кофе угсруулаад уучихсан л байгаа байхгүй юу.
Гэснээс аягүй хөгжилтэй юм оллоо. 2009 онд ажилд ороод удаагүй байсан юм байна л даа цалингаа аваад тэмдэглэлийн дэвтэр дээрээ аягүй тооцоо хийсэн байна шд би. Ядаж байхад би одоо тэмдэглэл хөтөлдөггүй хэрнээ энэ дэвтэр байнга надтай явдагийн. Анх ажилд ороод жинхлээгүй байхдаа 200 гаран мянган төгрөгийн цалинтай байлаа. Анхны цалингаа авах гээд АТМ-ын урд зогсох ч сайхан байсан шүү. Өөрийнхөө хүч, мэргэжлээр ажиллаад олсон мөнгө АТМ дотор сарррррххххх гээл дугараад сүүккк гээл гарч ирээд би саппп гээд шүүрч за за тэр яахав. Тэгээд сардаа 2 хуваагаад аягүй хөөрхөн явчихдаг. Ингэнээ 9.15нд 142000 төгрөг байсан. Гэхдээ энэ 2дахь цалин байнаа. Теди-900 яах гэж тийшээ орсын бүү мэд, алим-990 идмээр санагдсын байгааз, эм-450 толгой өвдөж л дээ, бичень-800 коровка байх нь, шоу-13000 шоу ч гэж найзууд, ажилынхан эдэртэй л нэг газар суусан байх мартсан байна, дүүд-20000 аая эгч юм гэсэндээ хоншоортой загнаж цалин буулаа мөнгө хэрэгтэй юу гээл өгж л дээ уг нь дүү надад мөнгө өгдөг байсийшд хэхэ, рулет-1000 гэнэ 2 ч удаа авсан байшд, хоол-7000 за хоол ч яахав, такси-1200, Одко эгчид-6000 хөөх өр тавьсан байж байгаад өрөө өгсөн байх нь, буяны ажилд-10000 ажлаараа л өгж байсан санагдаж байна. Ингээд бодсон: 61340 болоод үлдсэн нь 80660. Үлдсэн 14 хоногт хангалттай сайхан амьдрахаар л мөнгө байна. Өдөрт 5000 муугүй шүү. Аав ээж ах дүүгийн буянаар тэр үед байр хоолны мөнгө гэж гарахгүй 80 мянган төгрөгөөр туйлаад өнгөрдөг байж дээ. Тэгэхээр цалин гэж ер нь нэг иймэрхүү тооцооны хооронд эргэлдэх мөнгийг хэлээд байгаам даа. За жинхэллээ цалин нэмэгдлээ, дахиад нэмэгдлээ яг адилхан авдаг юмаа авдгаараа аваад л хэрэглэдэгээрээ хэрэглээд л тэгсэн бүр хүрэлцэхгүй шинжтэй. Нэг удаа нэг их сүрхий хүн лаг хадгаламж нээнээ гээд Хас банканд 20000 төгрөг хийгээд нээлгэсэн 2 удаа хийгээд тэгээл амжихгүй болонгуутаа за дараагийн сард 2 үржүүлээд хийчнөө би гээл тэгж явсаар байгаад мартчихсан бүр амар, нээх баян хүн шиг мартцөөөн энэ тэр гээд тэгж байгаад хэнэггүйээ энэ шар эмэгтэй. Одоо тэр хадгаламж байж л байгаа байх өсөөл бүр хүү мүү бодогдчихсон саятан болцон яваан биш биз дээ би хэхэ.
За за манай хөөрхөн дүү хүрээд ирлээ ашгүй, нөгөө хөөрхөн дүү уг нь өрөөрүүгээ явчихаад ирэе гэсэн алга өө. Надад гоё пизза авчирсан байна идэж уугаад хичээл номондоо шамдан суралцая. Хээе хүүхдүүд минь хичээлээ сайн хийгээд, хүнтэй сайхан харьцаад, толгой дотроо магадлалын онолыг гэрлийн хурдаар сүнгэнүүлээд байвал цалин авдаг биш цалин өгдөг болдогийн шүү. Харин хүн чанараа л гээхгүйм шүү.
Wednesday, January 30, 2013
Monday, January 28, 2013
Сайн байна уу
Өнөөдөр ямар муухай бантаваа. Хичээлээсээ тараад унаанд суухаар зогсож байлаа, бас бүрэнхий ч байлаа. Нэг ази царайтай залуу 2 алдхан газрын цаанаас миний зүг толгой дохин мэндлэв. Эргэн тойрноо ажихад миний хажууд нэг охин зогсож байлаа. За ангийхан хүүхэдтэйгээ л мэндэлж байгаан байх гээд утсаа оролдон доошоо харж зогслоо. Тэгсэн унаа ирж нөгөө залуу бид 2 нэг хаалгаар орлоо. Тэгсэн яасан байхнуу манай байрны дээд талын өрөөнд амьдардаг зүс таних Монгол залуу байж. Би яахав дээ хүйтэнд, гадаа нүдний шил зүүхээр цантаад байдаг болохоор ихэвчлэн гадаа шилгүй явдгийн хар гай, үнэхээр таньсангүй. За үнэхээр сайн таньдаг бол өөө чи байсан юмуу би харин шилгүй явж байлаа гээд л залруулах байлаа. Нөгөө хүнээ ч банталтанд оруулаад өөрөө ч бантаад өнгөрлөө. Залруулж чадаагүйээ учир нь нөгөөх чинь санаа нь зовснуу яасан урд гараад гүйх нь холгүй яваад өгсөн.
За дараа нь 2 дүү шпагетти хийчихлээ шууд 5 давхарт гараад ир л гэжийнэ би ч өлссөн хүн шууд гарч очоод л гал тогоонд манай Агий дүүтэй маань төстэй урт үстэй охин хоол хийгээд зогсож байхаар нь чихэвчээрээ сонсож байсан дуугаа дагаж чанга орилоод л "Сонсохгүйээээ энэ үгийг чииии" нэг гараа сарвайгаад ороод явчихлаа. Тэгсэн нөгөө охин гайхаад хутгаж байсан хоолоо болиод гацчидын байна. Еөөө дахиад банталт өөө sorry хэхэ..
Линзийг нүдний эрүүл мэндэд муу гэж сонсоод огт сонирхолгүй өдий хүржээ. Тэрийг нэг судалж үздэг юм билүү. Манай ангийн нэг орос девочка явяаа Ээнкий линз ёстой гоё, би байнга зүүдэг, сөрөг нөлөөгүй, яадаг ч гүй, миний линз авдаг газар руу явья, би термин авчий гээд ятгаад л байгаа. Би ч гүрэлзээд л байгаа хэхэ хэзээ ч нүд сороод авчихийн билээ тэр зөөлхөн хуванцар эд нь. Уг нь нүдээ жаахан онийлгоод харвал тодордог юм л даа, хараа муутай бүх хүн мэднэ дээ. Гэхдээ тэгж харахаар хүн рүү муухай хараад байгаа юм шиг санагдаад тэгж хардагчгүй би. Тэгээд ч тэгж хүчлээд харсан чинь дахиад танигдахгүй бол бүр муухай юм болно биз дээ. Хүн мэндэлсэн чинь нэг муухай харснаа утсаа оролдоод зогсчихвол. Хэхэ бүр төсөөлөгдчихлөө байна.
Линз судлаад дахиад таалагдахгүй бол гадаа ч дулаарч байна байнга шилээ зүүнээ би. Тэгээд би инээмсэглээд л зогсож байя. Надтай хамт инээмсэглээд сайн уу юу байна гээд зогсох хүн байна уу Надиа Агий 2оо...
Байжий даа ер нь бодоод байсан чинь Сайн байна уу гээд яагаад монголоор мэндэлдэггүй билээ. Хэрвээ хэлсэн бол би дүлий болж таарах нь...
За дараа нь 2 дүү шпагетти хийчихлээ шууд 5 давхарт гараад ир л гэжийнэ би ч өлссөн хүн шууд гарч очоод л гал тогоонд манай Агий дүүтэй маань төстэй урт үстэй охин хоол хийгээд зогсож байхаар нь чихэвчээрээ сонсож байсан дуугаа дагаж чанга орилоод л "Сонсохгүйээээ энэ үгийг чииии" нэг гараа сарвайгаад ороод явчихлаа. Тэгсэн нөгөө охин гайхаад хутгаж байсан хоолоо болиод гацчидын байна. Еөөө дахиад банталт өөө sorry хэхэ..
Линзийг нүдний эрүүл мэндэд муу гэж сонсоод огт сонирхолгүй өдий хүржээ. Тэрийг нэг судалж үздэг юм билүү. Манай ангийн нэг орос девочка явяаа Ээнкий линз ёстой гоё, би байнга зүүдэг, сөрөг нөлөөгүй, яадаг ч гүй, миний линз авдаг газар руу явья, би термин авчий гээд ятгаад л байгаа. Би ч гүрэлзээд л байгаа хэхэ хэзээ ч нүд сороод авчихийн билээ тэр зөөлхөн хуванцар эд нь. Уг нь нүдээ жаахан онийлгоод харвал тодордог юм л даа, хараа муутай бүх хүн мэднэ дээ. Гэхдээ тэгж харахаар хүн рүү муухай хараад байгаа юм шиг санагдаад тэгж хардагчгүй би. Тэгээд ч тэгж хүчлээд харсан чинь дахиад танигдахгүй бол бүр муухай юм болно биз дээ. Хүн мэндэлсэн чинь нэг муухай харснаа утсаа оролдоод зогсчихвол. Хэхэ бүр төсөөлөгдчихлөө байна.
Линз судлаад дахиад таалагдахгүй бол гадаа ч дулаарч байна байнга шилээ зүүнээ би. Тэгээд би инээмсэглээд л зогсож байя. Надтай хамт инээмсэглээд сайн уу юу байна гээд зогсох хүн байна уу Надиа Агий 2оо...
Байжий даа ер нь бодоод байсан чинь Сайн байна уу гээд яагаад монголоор мэндэлдэггүй билээ. Хэрвээ хэлсэн бол би дүлий болж таарах нь...
Sunday, January 27, 2013
Зүгээр л
Чи бол тогос лугаа, чи бол хамгийн онцлог энэ дэлхийд ганцхан байдаг бодь гал гэнээ. За тогос лугаа байх нь юу юм, дэлхийд ганц нь ч үнэн байх шүү. Энхээнээг хэн тогос гэж хошгоруулсан юм бол гээд бодохвийдээ гүйээ би зүгээр нэг сайхан аятай дуу сонсоод сууж байна. Тэрэн дээр л ийм үгнүүд гараад байна. Хайр сэтгэлийн талаар жаахан юм бичвэл мэдлэг, чадал хүрэх болов уу, яадаг бол..
Цаг үе, эд хөрөнгө, нас сүүдэр, нэр хүнд, гоо үзэсгэлэн үзэмж эдгээрийн аль нь ч байлгахгүйгээр хайр сэтгэлийг төсөөлж үзвэл ямар байх бол? За ингэж бодож болохгүй юм байна. Амьтантай төстэй болоод явчих юм бишүү дээ, үгүйээ харин ч ингэвэл хайр сэтгэл зүрх, дурлал гээд байгаа тэр нандин зүйл нь яг л нандинаараа оршин тогтнох юм болов уу. Юу гэх гээд байнаа гэж үү? За тэгвэл бичээд үзэе. Он тоолол улиран өнгөрөхийн хэрээр манай залуучууд улам боловсорч ухаажиж сэтгэлгээнийн цар хүрээ өргөжиж түүний зэрэгцээ хүн хүнээ хайрлах гэдэг зүйлийг бага зэрэг мартагнах байдал ажиглагдаж байгаа. Гэхдээ хүн бүр биш л дээ мэдээж. Би энэ удаад амраг сэтгэлийн хайрын талаар бичээд байгаа шүү.
Сайныг биш гоёыг харж дурлаж, өөртөө дурласан энэ бол хайр мөн гэж итгүүлж хамаг бүхнээ зориулж эцэс сүүлд нь шаналж бухимдсан хөлдүү сэтгэлтэй үлддэг дээ эр эмгүй л. Тэгээл хэн ч үрчийлгээгүй, юу ч бичээгүй байсан цав цагаан цэвэрхэн цаас шиг сэтгэлээ хэн нэгэнтэй хамтдаа сарааччихаад өөр бусдад итгэх итгэлээ алдан эвдэрч орхидог. Амарханаар хэлбэл санаа суух, дотроо тамиртай болох гээд л хэхэ. Ээ битгий анхнаасаа манай хүмүүс ийм бай л даа. Яахав найзалж нөхөрлө, ярилц, нарги тээ. Харин итгэлгүй бол битгий хайр сэтгэл үүсгэ, нэг нь ч битгий ав, нөгөө нь ч битгий өг. Нэг нэгнээ битгий эвд гээд байгаа шд.
Тэгээл бас эд хөрөнгө, мөнгө, нэр хүнд их нөлөөлдөг болж энэ нандин зүйлд чинь. Би охидууд л тийм зүйл хардаг сонссон бас бодсон тэгсэн бас үгүйээ эрэгтэйчүүд ч ялгаагүй болсондог шүү. Хүн сэтгэлийн амьтан гээд аль дээр Аристотель ах хэлээд хүн бүхэн хүлээн зөвшөөрчихөөд байхад л орчин үеийнхэн мааны хүнийг эд баялагийн амьтан болгоод байх юм даа.
Эд хөрөнгөнөөс болоод хүчээр сууцан гарууд үйл явдал дунд гараад байдаг зөндөө кино, зохиол байдаг шд. Тийм гэр бүл ямар байхав, үр хүүхэд яаж өсөхүү. Баахан дураараа амиа бодсон хүмүүсийн хооронд ямар харилцаа байх бол? Хүмүүс дор бүрнээ сэтгэл хангалуун, бие биеэ гэх халуун сэтгэлтэй, аз жаргалтай байвал нийгэм тэр чигээрээ аз жаргалтай байж чадах болов уу? Би л хувьдаа энэ их нөлөөтэй зүйл шүү гэж бодож байна. Тэр чигээрээ биш юмаа гэхэд тодорхой хэмжээгээр. Бүсгүй хүн шалихгүй хээнцэр дэгжин юмаар хүний дурыг татаж чаддаг, эр хүн ч шалихгүй зусар үг, эелдэг тайван байдлаар хүний дурыг мөн татаж чадна. Тэгээл бие биедээ мундаг хүн болох гээд жүжиглэж өгнө дөө. Ядрана шдээ зайлуул, эд эс нь ч үхэж таарах байлгүй дээ.
Бие биеэ хайрлахад мөнгө, нэр нөлөө.. чухал биш харин итгэл, үнэнч байдал, нөхөрлөл, харьцаа, хүсэл зорилго эдгээр байхад хангалттай. Ухаалаг байдал, боловсрол гэж үү? Дээрх сайн чанаруудыг мэддэг, ойлгодог хүн ухаантай, боловсролтой байх нь аргагүй шүү дээ. Эцэст нь хэлэхэд ямар ч оргилуун хайр харьцах соёл, бодол санаа, төсөөлөлгүйгээр төгс төгөлдөр байж чаддаггүй. Хүн бүхэн баян байх албагүйээ, сэтгэл нь л харин бохир биш тунгалаг байг.
Цаг үе, эд хөрөнгө, нас сүүдэр, нэр хүнд, гоо үзэсгэлэн үзэмж эдгээрийн аль нь ч байлгахгүйгээр хайр сэтгэлийг төсөөлж үзвэл ямар байх бол? За ингэж бодож болохгүй юм байна. Амьтантай төстэй болоод явчих юм бишүү дээ, үгүйээ харин ч ингэвэл хайр сэтгэл зүрх, дурлал гээд байгаа тэр нандин зүйл нь яг л нандинаараа оршин тогтнох юм болов уу. Юу гэх гээд байнаа гэж үү? За тэгвэл бичээд үзэе. Он тоолол улиран өнгөрөхийн хэрээр манай залуучууд улам боловсорч ухаажиж сэтгэлгээнийн цар хүрээ өргөжиж түүний зэрэгцээ хүн хүнээ хайрлах гэдэг зүйлийг бага зэрэг мартагнах байдал ажиглагдаж байгаа. Гэхдээ хүн бүр биш л дээ мэдээж. Би энэ удаад амраг сэтгэлийн хайрын талаар бичээд байгаа шүү.
Сайныг биш гоёыг харж дурлаж, өөртөө дурласан энэ бол хайр мөн гэж итгүүлж хамаг бүхнээ зориулж эцэс сүүлд нь шаналж бухимдсан хөлдүү сэтгэлтэй үлддэг дээ эр эмгүй л. Тэгээл хэн ч үрчийлгээгүй, юу ч бичээгүй байсан цав цагаан цэвэрхэн цаас шиг сэтгэлээ хэн нэгэнтэй хамтдаа сарааччихаад өөр бусдад итгэх итгэлээ алдан эвдэрч орхидог. Амарханаар хэлбэл санаа суух, дотроо тамиртай болох гээд л хэхэ. Ээ битгий анхнаасаа манай хүмүүс ийм бай л даа. Яахав найзалж нөхөрлө, ярилц, нарги тээ. Харин итгэлгүй бол битгий хайр сэтгэл үүсгэ, нэг нь ч битгий ав, нөгөө нь ч битгий өг. Нэг нэгнээ битгий эвд гээд байгаа шд.
Тэгээл бас эд хөрөнгө, мөнгө, нэр хүнд их нөлөөлдөг болж энэ нандин зүйлд чинь. Би охидууд л тийм зүйл хардаг сонссон бас бодсон тэгсэн бас үгүйээ эрэгтэйчүүд ч ялгаагүй болсондог шүү. Хүн сэтгэлийн амьтан гээд аль дээр Аристотель ах хэлээд хүн бүхэн хүлээн зөвшөөрчихөөд байхад л орчин үеийнхэн мааны хүнийг эд баялагийн амьтан болгоод байх юм даа.
Эд хөрөнгөнөөс болоод хүчээр сууцан гарууд үйл явдал дунд гараад байдаг зөндөө кино, зохиол байдаг шд. Тийм гэр бүл ямар байхав, үр хүүхэд яаж өсөхүү. Баахан дураараа амиа бодсон хүмүүсийн хооронд ямар харилцаа байх бол? Хүмүүс дор бүрнээ сэтгэл хангалуун, бие биеэ гэх халуун сэтгэлтэй, аз жаргалтай байвал нийгэм тэр чигээрээ аз жаргалтай байж чадах болов уу? Би л хувьдаа энэ их нөлөөтэй зүйл шүү гэж бодож байна. Тэр чигээрээ биш юмаа гэхэд тодорхой хэмжээгээр. Бүсгүй хүн шалихгүй хээнцэр дэгжин юмаар хүний дурыг татаж чаддаг, эр хүн ч шалихгүй зусар үг, эелдэг тайван байдлаар хүний дурыг мөн татаж чадна. Тэгээл бие биедээ мундаг хүн болох гээд жүжиглэж өгнө дөө. Ядрана шдээ зайлуул, эд эс нь ч үхэж таарах байлгүй дээ.
Бие биеэ хайрлахад мөнгө, нэр нөлөө.. чухал биш харин итгэл, үнэнч байдал, нөхөрлөл, харьцаа, хүсэл зорилго эдгээр байхад хангалттай. Ухаалаг байдал, боловсрол гэж үү? Дээрх сайн чанаруудыг мэддэг, ойлгодог хүн ухаантай, боловсролтой байх нь аргагүй шүү дээ. Эцэст нь хэлэхэд ямар ч оргилуун хайр харьцах соёл, бодол санаа, төсөөлөлгүйгээр төгс төгөлдөр байж чаддаггүй. Хүн бүхэн баян байх албагүйээ, сэтгэл нь л харин бохир биш тунгалаг байг.
Saturday, January 26, 2013
Шинэ цамц
Манай Надиа нэг шинэ ноосон цамц худалдаж авсан. Тэрнээс үүдэж ийм яриа үүссэн юм л даа. Тэр цамц нээх сайхан гэрсэг байдлыг санагдуулах бор өнгөтэй, хагас урт, дулаахан, зөөлхөн гээд л авууштай чанар ихтэй.. хүнээр зүйрлэвэл даруухан, дөлгөөн, халамжтай гээд бичвэл болох л юм хэхэ. Би их янз янзын юм ургуулж боднөө, яаадын сайхан шд. Тэгээл боджийно нөгөө Энхээнээ чинь: Нэг бүсгүй нэг сайхан намуухан цас орсон өвлийн үдэш эх нутагтаа бүр тодруулбал гэртээ байж байна л даа. Цаг харвал оройны 11 цаг болох дөхөж байна. Нас нь 30 дөхөж яваа мөртлөө хүүхдэрхэг гэнэн харц нь арилаагүй, харваас аз жаргалтай гэмээр царай нь гэрэлтээд л, үсээ хойш нь эвтэйхэн нямбайлан шуусан бөгөөд нөгөөх бор цамц, гэрийн өмд, шаахай өмсчихсөн ширээний гэрлэнд лаптоп дээрээ ямар нэгэн зүйл хийн сууна. Тэрээр зарим орой хайрт ханиа хүлээнгээ ингэж суухдаа аз жаргалтай байдаг байна. Ийнхүү сууж байтал түүний нөхөр гаднаас хаалгаа тун чимээгүй онгойлгон орж ирэв. Тэрээр ойрд шинэ ажил хэрэг эхлүүлж байгаа тул түүнд нь их цаг ордог байлаа. Бүсгүй ч нөхрөө дэмжиж, ойлгож, хайрладаг бөгөөд тэд бие биедээ үнэхээр тохирсон гэр бүл. Нөхөр орж ирээд хайрт эхнэррүүгээ их л дөлгөөн хайрласан харцаар харж: Чи минь унтаж байхгүй яасиймбдээ, ядарвал яана, өглөө тайлантай гэж өдөр ярьж байсан биздээ, хүү унтчихсан уу гээд л намуухнаар өгүүлнэ. Эхнэр: Зүгээрээ би чамайгаа хүлээнгээ бага сага зүйл цэгцлээд сууж байсан юм, хоол нь оройтчихлоо доо их орой болсон байна хайрт нь хөнгөхөн зууш бэлдсэн байгаа, хүү нь унталгүй яахав, аавыгаа асууж асууж нойрондоо дийлдээд унтчихлаа, хөөрхөн бондойгоод л унтаж байна гэхчилэн... за хангалттай. Энийг би Надиад ярьж өгсөн, цамцыг өмсөж үзээд зогсож байхдаа хардаа Надиа! - яг ингэж суугаад л гээд.. Надиа бид 2 чинь бие биеэ их хөгжөөнөө, янз бүрийн зүйл ярилцана хоорондоо. Бид 2 Америк орж 3 сар англи хэл сурж, ажиллаж байгаад л ирчихсэн 2 доо яриагаараа бол хэхэ.
Өнөөдөр хагас сайн өдөр гээд гэр зуур амраад л сууж байна. 2 дүүтэйгээ сайхан хоол идэж идчихээд элдвийг ургуулан бодож, лаптоп дээрээ жүжиг, видео үзэж алжаалаа тайлж сууна даа. Энд ойрд хүйтэн гэж жигтэйхэн шүү дээ, аргагүй дээ их цасны дараа хүйтрэлгүй яахав. За тэгээл мөрөөднө хурдан зун болоосой монголдоо оччихоод ирэх юмсан, сайхан хавирга мөлжих юмсан гээл хөөрхөн жижигхэн жижигхэн юм мөрөөднө л дөө бас. Зөзө одоо хангалттай мөрөөдлийн хажуугаар бүтээлч байх хэрэгтэй гэж байгаашд. Хичээлээ хийе дөө.
Өнөөдөр хагас сайн өдөр гээд гэр зуур амраад л сууж байна. 2 дүүтэйгээ сайхан хоол идэж идчихээд элдвийг ургуулан бодож, лаптоп дээрээ жүжиг, видео үзэж алжаалаа тайлж сууна даа. Энд ойрд хүйтэн гэж жигтэйхэн шүү дээ, аргагүй дээ их цасны дараа хүйтрэлгүй яахав. За тэгээл мөрөөднө хурдан зун болоосой монголдоо оччихоод ирэх юмсан, сайхан хавирга мөлжих юмсан гээл хөөрхөн жижигхэн жижигхэн юм мөрөөднө л дөө бас. Зөзө одоо хангалттай мөрөөдлийн хажуугаар бүтээлч байх хэрэгтэй гэж байгаашд. Хичээлээ хийе дөө.
Sunday, January 20, 2013
Вена 20. Нэг сар
Ердийн нэг өдөр, ойрын 5 хоног цас үргэлжилэн орж хайлах нь хайлж нялцаганаж, тогтох нь тогтож хатуурсаар... сониноос уншихад сүүлийн 10 жилд орж байгаагүй цас орлоо гэх юм билээ, за Вена хотод цаг агаар, цасны хувьд ийм байна. Нийгмийн талаас бичмээр л байх юм гэхдээ судалсан мэдсэн зүйл нь арай цөөдөөд энийгээ дагаад бичих итгэл нь дутчихлаа Энхээнээгийн. Энд Венад ирж амьдраад 10 сар болчихлоо, бага ч юм шиг урт ч юм шиг хугацаа. Юм гэдэг харьцангуй байдаг даа. Энэ хугацаанд гэрээ санах нь багасч, нутгаа санах нь харин ихэсч байна солиотой байгааз. Яахав дээ ээж аавтайгаа өдөр бүр утсаар холбогдож дуу хоолойг нь сонсож, эндээ найз нөхдөөр дутахгүй яваагийнх байх. Харин нутаг бол ондоо юм даа, нутгаа би утсаар мэдэрч чадахгүй л байна. За гадаадад амьдардаг бүх хүн л ийм байдаг дөө.
Миний харж мэдэрч байгаагаар энд байдаг монголчууд залуучууд боломжийн л амьдарч байгаа. Ирэхээсээ өмнө монгол хүн монголоо харчихаад зугтаадаг гэж сонссон. Гэхдээ арай ч зугтаадаггүй юм билээ, харин яг андашгүй нэг том хараад юу ч дугаралгүй өнгөрдөг, бас болоогүйээ өмссөн хувцас хунар хараад л амжина шүү дээ. Манай монгол хүмүүсийн нүд нь шал ондоо байдагийшд. Юу гэмээр ч юм дээ. Гялалзаал, юмруу их тогтож харна, цаанаа л цог жавхаатай хүмүүс. Энд Венийн хэд хэдэн их сургуульд монголчууд гуравдагч орон бөгөөд амжиргаанаас шалтгаалаад үнэгүй сурах эрхтэй байлаа. Гэтэл нөгөө Монгол улс чинь баяжсан юм байлгүй, буурай болон нэн буурай хөгжилтэй орнуудын жагсаалтаас сугараад төлбөр төлөх шаардлагатай гэгдэх жагсаалт руу орчихсон. Гоё гоё бид ямар ч байсан ядуу орон гэж дуудуулахааргүй боллоо хэхэ. Одоо энэ нэрээ яаж хамгаалах вэ харин. Энэ үнэтэй хотод амьдарч байгаа бид монголын жирийн л нэг орлоготой аав ээжээсээ үргэлж валют аваад л амьдрах уу, эсвэл яршиг баркуун байна гээд хаяаад явах уу. Аль нь ч бишээ ажил л хийнэ шдээ. Манай залуучууд бахархмаар байгаа энд. Энэ жижиг, үнэтэй хотод маш олон орны залуучууд их амьдардаг. Бүгд л ажил хийнэ, сурна. Ажил олж хийнэ гэдэг маш хэцүү. Би энийг өөрөө мэдэрсэн. Гэсэн ч манайхан бусдаас дуталгүй ихэнх нь ажилтай байдаг, за юу ч хийхгүй байгаа гээд л таардаг хүн ер ь цөөхөн шүү. Найз нь ажил руугаа явж байна, өглөө эрт ажилтай.. гээд л. Бас манайхан чинь хааяа баяр ёслолоор хөөрхөн бөөгнөрчихдөг юм. Даанч би яг тэр үед нь дандаа завгүй байж таараад байгаа. Үргэлж завгүй бол бишээ. Хааяа найзуудтайгаа цэвэрхээн ганц 2 пиво уугаад сууж байгаа хэхэ. Тэгээл аягүй хөөрхөн шдээ, гэр бүл аав ээж, бага нас, 10н жил, ярьж ярьж байгаад нэг таньдаг хүн гараад ирнэ тэрийгээ хамт ярина хэхэ.
За тэгээд бүгд сайхан юм гэж байхав дээ. Онцгүй хүмүүс, сонин үйл явдэл сонсогддог л юм. Хүний нутагт нэгнээ зодлоо, мэхэллээ, юм хулгайллаа л гэнэ. Бас болоогүйээ нэгнийгээ сайн мэдэхгүй байж муулах, доош нь хийх бол энүүхэнд л байдагийн. Манай монголчуудын гэм биш зан юм чинь ёстой юунд буруу өгөхөв дээ би. Эндэхийн иргэн болох сонирхолтой олон залуус байдаг, болчихсон нь ч олон байгаа. Аргагүй ш дээ, энд хүний эрхийг дээдэлчихсэн, тайван, эрүүл, аюулгүй амьдрах боломжийг бүрэн хангачихсан, хүнд суртал, улс төрийн ямар нэгэн хэрүүл байхгүй ийм газар руу хүн зүтгэх нь аргагүй л юм. Гэхдээ харамсалтай байгааз, миний монголд яагаад ийм орчин бүрдэж болохгүй байгаа юм бол. Би боддогийн энд ирээд ийм гоё цэгцтэй байдлыг хараад энэ улс төрийг удирдаад авч яваад байгаа гэх эрх мэдэлтнүүд ихэнх нь л гадаадад боловсрол эзэмшсэн байх юм билээ. Дотроо юм бодоо л байлгүй дээ. Тэгээд ийм орчин бүрдүүлчээч, за юу гэж л гэнэт сүррр саррр гээл ийм болчихов дээ ядаж эхлэлийг нь тавих юу ч хийхгүй юм. Яриад л яриад л хэрэлдээд л байгаад байгаан. Тэгээл телевизээр жүжиг тавиал тээ. Хөөе чи тэгцэн явж байхын ичээч хаха юууунн буруу үрүүлтэй машин бэээ болиоч.. уг нь ч үнэн л дээ. Тэгснээрээ манай ерөнхийлөгч тэр facebook, twitter-ээр од болжийлээ шд. Гоё гоё. Өө тийн гадаадын иргэн болоод байгаа залуусыг ярьж байсышд. Ингэж бодохоор тэдгээрт буруу үнэндээ л өгч чадахгүй байгаан. Гэхдээ цөөхөн монголчууд үнэндээ харамсалтай юмдаа. 13-р зуунд монгол улс ямар гоё эв нэгдэлтэй, хүчтэй байсан юм бэ, тэр үед л хууль гэдэг юмыг анх монголчууд сэдэж цэгцэлж байсан. Манай монголчууд орос, хятад орнуудыг үүсгэсэн байдаг. Одоо эргээд тэдэндээ идэгдэх гээд л тээ хэцүү хэцүү...
Өрөө их халуун байна, эсвэл би халуураад байна. Ямар ч байсан гарч агаар амьсгалах минь. Яасан олон янзын юм биччивдээ би. Залуус бид бүгдээрээ эх орон элгэн саднаа гэсэн чин сэтгэлтэй байгаасай. Сэтгэл зүрхэндээ байгаа галыг битгий унтраагаасай. Эх орон, монгол орон бол хүн нэг бүрийн сэтгэл зүрх юм шүү дээ. Нэг нэгийгээ хайрлая, дэмжэе, урам өгөе, хийж бүтээе. Сайхан амьдарцгаая бүгдээрээ.
Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л хэнд ч хамаагүй амьдрахыг би үнэндээ хүсэхгүй байна.
Миний харж мэдэрч байгаагаар энд байдаг монголчууд залуучууд боломжийн л амьдарч байгаа. Ирэхээсээ өмнө монгол хүн монголоо харчихаад зугтаадаг гэж сонссон. Гэхдээ арай ч зугтаадаггүй юм билээ, харин яг андашгүй нэг том хараад юу ч дугаралгүй өнгөрдөг, бас болоогүйээ өмссөн хувцас хунар хараад л амжина шүү дээ. Манай монгол хүмүүсийн нүд нь шал ондоо байдагийшд. Юу гэмээр ч юм дээ. Гялалзаал, юмруу их тогтож харна, цаанаа л цог жавхаатай хүмүүс. Энд Венийн хэд хэдэн их сургуульд монголчууд гуравдагч орон бөгөөд амжиргаанаас шалтгаалаад үнэгүй сурах эрхтэй байлаа. Гэтэл нөгөө Монгол улс чинь баяжсан юм байлгүй, буурай болон нэн буурай хөгжилтэй орнуудын жагсаалтаас сугараад төлбөр төлөх шаардлагатай гэгдэх жагсаалт руу орчихсон. Гоё гоё бид ямар ч байсан ядуу орон гэж дуудуулахааргүй боллоо хэхэ. Одоо энэ нэрээ яаж хамгаалах вэ харин. Энэ үнэтэй хотод амьдарч байгаа бид монголын жирийн л нэг орлоготой аав ээжээсээ үргэлж валют аваад л амьдрах уу, эсвэл яршиг баркуун байна гээд хаяаад явах уу. Аль нь ч бишээ ажил л хийнэ шдээ. Манай залуучууд бахархмаар байгаа энд. Энэ жижиг, үнэтэй хотод маш олон орны залуучууд их амьдардаг. Бүгд л ажил хийнэ, сурна. Ажил олж хийнэ гэдэг маш хэцүү. Би энийг өөрөө мэдэрсэн. Гэсэн ч манайхан бусдаас дуталгүй ихэнх нь ажилтай байдаг, за юу ч хийхгүй байгаа гээд л таардаг хүн ер ь цөөхөн шүү. Найз нь ажил руугаа явж байна, өглөө эрт ажилтай.. гээд л. Бас манайхан чинь хааяа баяр ёслолоор хөөрхөн бөөгнөрчихдөг юм. Даанч би яг тэр үед нь дандаа завгүй байж таараад байгаа. Үргэлж завгүй бол бишээ. Хааяа найзуудтайгаа цэвэрхээн ганц 2 пиво уугаад сууж байгаа хэхэ. Тэгээл аягүй хөөрхөн шдээ, гэр бүл аав ээж, бага нас, 10н жил, ярьж ярьж байгаад нэг таньдаг хүн гараад ирнэ тэрийгээ хамт ярина хэхэ.
За тэгээд бүгд сайхан юм гэж байхав дээ. Онцгүй хүмүүс, сонин үйл явдэл сонсогддог л юм. Хүний нутагт нэгнээ зодлоо, мэхэллээ, юм хулгайллаа л гэнэ. Бас болоогүйээ нэгнийгээ сайн мэдэхгүй байж муулах, доош нь хийх бол энүүхэнд л байдагийн. Манай монголчуудын гэм биш зан юм чинь ёстой юунд буруу өгөхөв дээ би. Эндэхийн иргэн болох сонирхолтой олон залуус байдаг, болчихсон нь ч олон байгаа. Аргагүй ш дээ, энд хүний эрхийг дээдэлчихсэн, тайван, эрүүл, аюулгүй амьдрах боломжийг бүрэн хангачихсан, хүнд суртал, улс төрийн ямар нэгэн хэрүүл байхгүй ийм газар руу хүн зүтгэх нь аргагүй л юм. Гэхдээ харамсалтай байгааз, миний монголд яагаад ийм орчин бүрдэж болохгүй байгаа юм бол. Би боддогийн энд ирээд ийм гоё цэгцтэй байдлыг хараад энэ улс төрийг удирдаад авч яваад байгаа гэх эрх мэдэлтнүүд ихэнх нь л гадаадад боловсрол эзэмшсэн байх юм билээ. Дотроо юм бодоо л байлгүй дээ. Тэгээд ийм орчин бүрдүүлчээч, за юу гэж л гэнэт сүррр саррр гээл ийм болчихов дээ ядаж эхлэлийг нь тавих юу ч хийхгүй юм. Яриад л яриад л хэрэлдээд л байгаад байгаан. Тэгээл телевизээр жүжиг тавиал тээ. Хөөе чи тэгцэн явж байхын ичээч хаха юууунн буруу үрүүлтэй машин бэээ болиоч.. уг нь ч үнэн л дээ. Тэгснээрээ манай ерөнхийлөгч тэр facebook, twitter-ээр од болжийлээ шд. Гоё гоё. Өө тийн гадаадын иргэн болоод байгаа залуусыг ярьж байсышд. Ингэж бодохоор тэдгээрт буруу үнэндээ л өгч чадахгүй байгаан. Гэхдээ цөөхөн монголчууд үнэндээ харамсалтай юмдаа. 13-р зуунд монгол улс ямар гоё эв нэгдэлтэй, хүчтэй байсан юм бэ, тэр үед л хууль гэдэг юмыг анх монголчууд сэдэж цэгцэлж байсан. Манай монголчууд орос, хятад орнуудыг үүсгэсэн байдаг. Одоо эргээд тэдэндээ идэгдэх гээд л тээ хэцүү хэцүү...
Өрөө их халуун байна, эсвэл би халуураад байна. Ямар ч байсан гарч агаар амьсгалах минь. Яасан олон янзын юм биччивдээ би. Залуус бид бүгдээрээ эх орон элгэн саднаа гэсэн чин сэтгэлтэй байгаасай. Сэтгэл зүрхэндээ байгаа галыг битгий унтраагаасай. Эх орон, монгол орон бол хүн нэг бүрийн сэтгэл зүрх юм шүү дээ. Нэг нэгийгээ хайрлая, дэмжэе, урам өгөе, хийж бүтээе. Сайхан амьдарцгаая бүгдээрээ.
Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л хэнд ч хамаагүй амьдрахыг би үнэндээ хүсэхгүй байна.
Wednesday, August 15, 2012
Бодлоо
Юу бичихээ мэдэхгүй дэвтэр сөхөхийн учир юу юэ? Тэгсэн мөртлөө дотроо бодож байгаа бодол, бичмээр илэрхийлмээр байгаа зүйл яасан олон юм бэ?
Заа юу ч хамаагүй бичие.. Энэ бол миний орон зай. Өнөөдөр би түрийвчэндээ 2 евро, хөргөгчиндөө боломжийн хэмжээний хүнс, өмсөх хувцас, өл залгуулах цагийн ажил, хамгийн сайхан нь элэг бүтэн гэр бүл, бүрэн бүтэн бие, тодорхой хэмжээний нэр төр ингээд бодохоор би баян хүн юм. Би үнэхээр азтай, жаргалтай эмэгтэй юм. Хэн хүн ингэж сэтгэл хангалуун яваад байдаггүймаа Энхээнээ гэж өөртөө хэлмээр.
Эсвэл нэг л уйтгар, ганцаардал, олон асуудалтай хүн. Нэг л их айхтар толгойгоо гашилгаж бодол болсон хүн. Ингээд л ганц өөр дээрээ эхлээд бодохоор надаас эхлээд хорвоо нээрээ зөрчилдөөнтэй шүү. Тэгээд би жаахан сууж бодлоо л доо. Цонхоо онгойлгоод моддын навчисыг ширтээд л.. Би энэ навчны тухай огт бодоогүй шүү зүгээр л харангаа дотроо юм бодож байна. Навчис бол сайхан чимэг байлаа. Сүүлдээ бүр хошигнох шинжтэй.
Байгаа зүйлдээ аз жаргал, сэтгэл хангалуун, тайван байж гэмээн би илүү их боломжыг олж харж, санаа олж, хүчтэй байж чадах бус уу. Чамд зорилго байна, чи зорилгынхоо дагуу ч явж байна тэгэхээр чи нээрээ мундаг юмаа гэж хэлдэг нэг хэсэг. Нөгөөтэйгүүр чамайг чааваас даа, болоогүй л байна даа гэж үл ойшоох нэг хэсэг, эсвэл атаархаж муу санасан нэг хэсэг ч байна. Эдгээрийг эргэцүүлж тунгааж чаддаг чи тэгэхээр ухаантай юм байна ш дээ. Гүээ бас өдий болтол аль эрт ухаарч байсан юм бол үүнээс илүү хэмжээнд байх байсан юм биш үү. Тэгэхээр чи залхуу, туйлбаргүй нэгэн юм байна.
Дүгнэлт: Ирээд буцдаг энэ хорвоод чи өөрийнхөө төлөө юу хийгээд, бүтээчихээд явмаар байна? Түүний төлөө чи яг одоо юу хийж чадах вэ, бодлоо гээд ургаад гараад ирчихгүйгээс хойш цаг минутаасаа л эхэлнэ шүү дээ. Яагаад өөрийнхөө төлөө гэсэн асуулт гэж? - Бүх юм өөрийнхөө төлөө байдаг юмаа, хүний төлөө явж тус хүргэсэн ч энэ чинь ядаж л чамд сайхан кайф мэдрэгддэггүй гэж үү. Бодоод үзээрэй.
Заа юу ч хамаагүй бичие.. Энэ бол миний орон зай. Өнөөдөр би түрийвчэндээ 2 евро, хөргөгчиндөө боломжийн хэмжээний хүнс, өмсөх хувцас, өл залгуулах цагийн ажил, хамгийн сайхан нь элэг бүтэн гэр бүл, бүрэн бүтэн бие, тодорхой хэмжээний нэр төр ингээд бодохоор би баян хүн юм. Би үнэхээр азтай, жаргалтай эмэгтэй юм. Хэн хүн ингэж сэтгэл хангалуун яваад байдаггүймаа Энхээнээ гэж өөртөө хэлмээр.
Эсвэл нэг л уйтгар, ганцаардал, олон асуудалтай хүн. Нэг л их айхтар толгойгоо гашилгаж бодол болсон хүн. Ингээд л ганц өөр дээрээ эхлээд бодохоор надаас эхлээд хорвоо нээрээ зөрчилдөөнтэй шүү. Тэгээд би жаахан сууж бодлоо л доо. Цонхоо онгойлгоод моддын навчисыг ширтээд л.. Би энэ навчны тухай огт бодоогүй шүү зүгээр л харангаа дотроо юм бодож байна. Навчис бол сайхан чимэг байлаа. Сүүлдээ бүр хошигнох шинжтэй.
Байгаа зүйлдээ аз жаргал, сэтгэл хангалуун, тайван байж гэмээн би илүү их боломжыг олж харж, санаа олж, хүчтэй байж чадах бус уу. Чамд зорилго байна, чи зорилгынхоо дагуу ч явж байна тэгэхээр чи нээрээ мундаг юмаа гэж хэлдэг нэг хэсэг. Нөгөөтэйгүүр чамайг чааваас даа, болоогүй л байна даа гэж үл ойшоох нэг хэсэг, эсвэл атаархаж муу санасан нэг хэсэг ч байна. Эдгээрийг эргэцүүлж тунгааж чаддаг чи тэгэхээр ухаантай юм байна ш дээ. Гүээ бас өдий болтол аль эрт ухаарч байсан юм бол үүнээс илүү хэмжээнд байх байсан юм биш үү. Тэгэхээр чи залхуу, туйлбаргүй нэгэн юм байна.
Дүгнэлт: Ирээд буцдаг энэ хорвоод чи өөрийнхөө төлөө юу хийгээд, бүтээчихээд явмаар байна? Түүний төлөө чи яг одоо юу хийж чадах вэ, бодлоо гээд ургаад гараад ирчихгүйгээс хойш цаг минутаасаа л эхэлнэ шүү дээ. Яагаад өөрийнхөө төлөө гэсэн асуулт гэж? - Бүх юм өөрийнхөө төлөө байдаг юмаа, хүний төлөө явж тус хүргэсэн ч энэ чинь ядаж л чамд сайхан кайф мэдрэгддэггүй гэж үү. Бодоод үзээрэй.
Saturday, April 16, 2011
Хувьцаа
Хамаг Монголын иргэд бүр хувьцаа эзэмшихнээ. Хувьцаа хувьцаа гээд л байдаг, ер нь хувьцаа гэж юу юм бэ, ашиг болон эрсдэл боломжууд нь юу болох талаар жаахан судлалаа л даа.
"Хувьцаа" гэж компанид хөрөнгө оруулж, түүнийг үндэслэн хувь нийлүүлэгчдийн хуралд оролцож санал өгөх, ногдол ашиг авах, компанийг татан буулгасны дараа үлдсэн эд хөрөнгийг худалдан борлуулснаас олсон орлогоос хувь хүртэх болон хуулиар тогтоосон бусад эрхийг гэрчилсэн үнэт цаасыг хэлнэ” гэсэн байдаг юм байна. Хувьцаанаас 2 төрлийн орлого орж ирдэг.
Үүнд:
1. Ногдол ашиг
2. Бонд
Ноогдол ашиг гэж тухайн компанийн жил бүрийн ашгийн хувиарлалт юм. Түүний хэмжээг хувьцаа эзэмшигчийн хурлаар шийдвэрлэдэг. Харин бонд нь тодорхой хугацааны дараа үндсэн төлбөрийг хүүгийн хамт эргүүлэн төлөх үүргийг гэрчилсэн үнэт цаас юм байна. За мэдээж хувьцаа гээд ярихаар хувьцаа арилжигч болон худалдан авагчийн эрэлт хэрэгцээг хэн хангах вэ гэдэг асуудал гарч ирж байна. Энэ бол Хөрөнгийн бирж.
Хөрөнгийн бирж нь тухайн хувьцааг худалдан авах захиалгыг зохицуулах, хянах зориулалтаар компьютерийн хэрэглээг өргөн хэрэглэн хувьцааны арилжааны талаар мэдээллийг олон нийтэд гаргаж байдаг.
Өдөр тутам хувьцааны эрэлт хэрэгцээний дагуу хувьцааны үнэ өсөж буурч байдаг.
Тухайн хувьцааны худалдаа, борлуулалтын цаана худалдан авагч, борлуулагч байдаг. Хөрөнгийн биржид бүртгүүлсэн компаниуд биржээс тавьсан тодорхой дүрэм журам, шаардлагыг даган мөрдөх шаардлагатай байдаг. Жишээ нь хувьцааны үнэ, тоо зэргийг заасан байдаг л даа.
- Үнэт цаасны үнэ ханш, тухайг түр орхиё их бичиглэл болох гээд байна тэгээд ч угаасаа ойлгомжтой.
Арилжаанд оролцохдоо
Биржийн арилжаанд зөвхөн тусгай зөвшөөрөл авсан мэргэжлийн хүмүүс болон байгууллагууд оролцох эрхтэй байдаг. Эдгээрт брокер, дилерийн компаниуд, хөрөнгө оруулалтын банк хамаарагдана. Одоогийн байдлаар 25 Брокер, дилерийн компани үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Эдгээр брокер, дилерийн компаниас сонгон дансаа нээлгэж захиалга өгч арилжаанд оролцоно. Арилжаа ажлийн өдрүүдэд өглөөний 11 цагаас 12 цагийн хооронд Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр явагддаг.
Үнэт цаас худалдах, худалдан авах захиалга өгөх хоёр төрөл байдаг.
1. Зах зээлийн захиалга
Тухайн өдрийн зах зээлийн ханшаар биелэгдэх захиалга бөгөөд таны захиалга хурдан биелэгдэх давуу талтай.
2. Нөхцөлт захиалга
Хувьцааны үнэ таны тогтоосон түвшинд хүрсэн тохиолдолд биелэгддэг захиалга юм.
Хувьцаа эзэмшигдийн хурал
Компанийн эрх барих дээд байгууллага нь хувь нийлүүлэгчдийн хурал болдог. Хувь нийлүүлэлчдийн ээлжит хурлыг компанийн санхүүгийн жил дууссанаас хойш 4 сарын дотор зарлан хуралдуулах журамтай.
Учир нь хувьцаа нь зөвхөн аз сорьсон наймаа бус хамгийн өндөр ашигтай санхүүгийн хэрэгсэл юм. Олон хүн хөрөнгийн биржид тоглолт хийж мөнгө олдог. Гэхдээ нэрлэсэн үнэ бүхий хувьцааны үнэ тогтох тохиолдол ч бий. Энэ тохиолдолд хувьцааны үнэ дахиж өсөхгүй гэсэн үг юм. Ингэж л та бидний дунд өдөр бүр арилжиж буй хувьцааны бизнес хөгжиж байсан хэрэг. Хөрөнгө оруулалт хийхийн өмнөх судалгаа шинжилгээнээс гадна худалдан авсан хувьцаагаараа хэрхэн хөлжихийг зааж сургаж чаддагт түүний нууц оршиж байв.
Хувьцааны үнийн өөрчлөлт нь тухайн компанийн үйл ажиллагаа, ирээдүй хэр байгаа болон ноогдол ашиг хуваарилж байгаа байдал зэргээс шууд хамаардаг. Хувьцааны зах зээлийн үнэ хувьцаа эзэмшигчийн хөрөнгийн үнэ цэнэ ямар байгааг илэрхийлдэг тул хувьцаа гаргагч этгээд “хувьцаа эзэмшигчийн хөрөнгийг өсгөж арвижуулах явдал”-ыг үндсэн зорилгоо болгодог юм. Хувьцааны үнэ өсөх тусам компанийн нэр хүнд өсөж, унах тусам нэр хүнд нь унадаг.
Хувьцааны ноогдол ашиг:
Компани нь тухайн жилийн үйл ажиллагаанаас хуримтлуулсан ашгаасаа хувьцаа эзэмшигчиддээ ноогдол ашиг олгох эсэхийг хуулийн дагуу хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаараа шийддэг. Компани тухайн жилд ашиг багатай ажилласан бол ноогдол ашиг тараахгүй байх, мөн ашигтай ажилласан боловч компанийхаа үйл ажиллагааг өргөжүүлэн нэмэлт хөрөнгө оруулалт хийх зорилгоор ноогдол ашиг тараахгүй байхаар хувь нийлүүлэгчдийн хурлаараа шийдэх эрх нээлттэй байдаг байна.
Ногдол ашгийг ҮЦТТТХТ болон харилцагч брокерын компаниар эсвэл өөрийн компаниар дамжуулан хувьцаа эзэмшигчиддээ тарааж болдог.
Нээлттэй хувьцаат компани
Нээлттэй хувьцаат компани нь зөвхөн хэдхэн хүний өмчлөл бус харин олон нийтийн өмчлөлд байдаг компани юм. Энэхүү нээлттэй хувьцаат компанийн ихэнх өмчлөгчид нь техник технологи, уул уурхай, эрчим хүч, эмийн үйлдвэр, банк санхүүгийн байгууллага зэрэг аль нэгэн эдийн засгийн салбарын үйлдвэрт хөрөнгө оруулалт хийсэн эгэл жирийн хүмүүс байдаг. Нээлттэй хувьцаат компани нь тухайн компанийн хувьцааг худалдан авах санхүүгийн боломжтой бүхий л хүнд нээлттэй байдаг. Энэ онцлог байдал нь зөвхөн нэг гэр бүлийн хүмүүс эсвэл цөөхөн хэдэн гэр бүлийн хүмүүс хувьцааг нь эзэмшиж байдаг хувийн компаниас ялгарах шинж чанар нь болж өгдөг байна.
Хувьцаа эзэмшигчид бол өмчлөгч юм
Компанийн хувьцааг худалдан авснаар худалдан авагч нь тухайн компанид хөрөнгө оруулагч мөн компанийн хөрөнгийн нэгээхэн хэсгийн өмчлөгч нь болдог. Онолын хувьд үзэхэд хувьцаа эзэмшигч нь компанийн тоног төхөөрөмж, гэрээ хэлэлцээрийг эзэмшигч юм. Ерөнхийдөө дундаж хувьцаа эзэмшигчийн өмчлөх хувьцаа нь тун бага байдаг. Жишээ нь 20 сая хувьцаа гаргасан компанийн 100 хувьцааг худалдаж авсан хувьцаа эзэмшигч нь компанийн нийт хувьцааны 0.0005%-ийг эзэмших болно. Компанийн хөрөнгийг эзэмшигчийн хувьд хувьцаа эзэмшигч нь компанийн орлогоос хувь хүртэх, санал өгөх эрхтэй.
Нээлттэй хувьцаат компанийн хувьцаа эзэмшигч байна гэдэг нь хувьцаа эзэмшигч бүр компанийн өдөр тутмын үйл ажиллагаанд оролцох эрхтэй гэсэн үг биш боловч компанийн жилийн хуралд оролцон удирдах зөвлөлийн гишүүдийг сонгох, аудиторуудыг томилох болон компаниас гаргасан аливаа тушаал, шийдвэрийг дэмжих эсвэл эсэргүүцэх саналаа өгөх эрхийг олгодог.
Энгийн болон давуу эрхтэй хувьцаа
Энгийн хувьцаа нь компанийн өмчлөлийн хамгийн энгийн хэлбэр юм. Уг хувьцааг эзэмшигч нь давуу эрхтэй хувьцаа эзэмшигч, бонд эзэмшигч компанийн эд хөрөнгөд нэхэмжлэл гаргасны дараа нэхэмжлэл гаргаж болдог.
Давуу эрхтэй хувьцааг эзэмшигч нь бонд эзэмшигч нэхэмжлэл гаргасны дараа компанийн эд хөрөнгө, орлогод нэхэмжлэл гаргаж болдог. Хөрөнгө оруулагч нар нь хувьцаа худалдан авч мөн эргүүлэн худалдаж авсан хувьцаагаа зарж болдог. Уул уурхайн компанийн хувьцааны үнэ өсөх, буурах нь тухайн компанийн үйл ажиллагаа, олон улсын ашигт малтмалын үнэ, валютын ханш болон уурхайн үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа орны бизнесийн орчин зэрэг олон зүйлээс шалтгаалж байдаг.
"Хувьцаа" гэж компанид хөрөнгө оруулж, түүнийг үндэслэн хувь нийлүүлэгчдийн хуралд оролцож санал өгөх, ногдол ашиг авах, компанийг татан буулгасны дараа үлдсэн эд хөрөнгийг худалдан борлуулснаас олсон орлогоос хувь хүртэх болон хуулиар тогтоосон бусад эрхийг гэрчилсэн үнэт цаасыг хэлнэ” гэсэн байдаг юм байна. Хувьцаанаас 2 төрлийн орлого орж ирдэг.
Үүнд:
1. Ногдол ашиг
2. Бонд
Ноогдол ашиг гэж тухайн компанийн жил бүрийн ашгийн хувиарлалт юм. Түүний хэмжээг хувьцаа эзэмшигчийн хурлаар шийдвэрлэдэг. Харин бонд нь тодорхой хугацааны дараа үндсэн төлбөрийг хүүгийн хамт эргүүлэн төлөх үүргийг гэрчилсэн үнэт цаас юм байна. За мэдээж хувьцаа гээд ярихаар хувьцаа арилжигч болон худалдан авагчийн эрэлт хэрэгцээг хэн хангах вэ гэдэг асуудал гарч ирж байна. Энэ бол Хөрөнгийн бирж.
Хөрөнгийн бирж нь тухайн хувьцааг худалдан авах захиалгыг зохицуулах, хянах зориулалтаар компьютерийн хэрэглээг өргөн хэрэглэн хувьцааны арилжааны талаар мэдээллийг олон нийтэд гаргаж байдаг.
Өдөр тутам хувьцааны эрэлт хэрэгцээний дагуу хувьцааны үнэ өсөж буурч байдаг.
Тухайн хувьцааны худалдаа, борлуулалтын цаана худалдан авагч, борлуулагч байдаг. Хөрөнгийн биржид бүртгүүлсэн компаниуд биржээс тавьсан тодорхой дүрэм журам, шаардлагыг даган мөрдөх шаардлагатай байдаг. Жишээ нь хувьцааны үнэ, тоо зэргийг заасан байдаг л даа.
- Үнэт цаасны үнэ ханш, тухайг түр орхиё их бичиглэл болох гээд байна тэгээд ч угаасаа ойлгомжтой.
Арилжаанд оролцохдоо
Биржийн арилжаанд зөвхөн тусгай зөвшөөрөл авсан мэргэжлийн хүмүүс болон байгууллагууд оролцох эрхтэй байдаг. Эдгээрт брокер, дилерийн компаниуд, хөрөнгө оруулалтын банк хамаарагдана. Одоогийн байдлаар 25 Брокер, дилерийн компани үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Эдгээр брокер, дилерийн компаниас сонгон дансаа нээлгэж захиалга өгч арилжаанд оролцоно. Арилжаа ажлийн өдрүүдэд өглөөний 11 цагаас 12 цагийн хооронд Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр явагддаг.
Үнэт цаас худалдах, худалдан авах захиалга өгөх хоёр төрөл байдаг.
1. Зах зээлийн захиалга
Тухайн өдрийн зах зээлийн ханшаар биелэгдэх захиалга бөгөөд таны захиалга хурдан биелэгдэх давуу талтай.
2. Нөхцөлт захиалга
Хувьцааны үнэ таны тогтоосон түвшинд хүрсэн тохиолдолд биелэгддэг захиалга юм.
Хувьцаа эзэмшигдийн хурал
Компанийн эрх барих дээд байгууллага нь хувь нийлүүлэгчдийн хурал болдог. Хувь нийлүүлэлчдийн ээлжит хурлыг компанийн санхүүгийн жил дууссанаас хойш 4 сарын дотор зарлан хуралдуулах журамтай.
Учир нь хувьцаа нь зөвхөн аз сорьсон наймаа бус хамгийн өндөр ашигтай санхүүгийн хэрэгсэл юм. Олон хүн хөрөнгийн биржид тоглолт хийж мөнгө олдог. Гэхдээ нэрлэсэн үнэ бүхий хувьцааны үнэ тогтох тохиолдол ч бий. Энэ тохиолдолд хувьцааны үнэ дахиж өсөхгүй гэсэн үг юм. Ингэж л та бидний дунд өдөр бүр арилжиж буй хувьцааны бизнес хөгжиж байсан хэрэг. Хөрөнгө оруулалт хийхийн өмнөх судалгаа шинжилгээнээс гадна худалдан авсан хувьцаагаараа хэрхэн хөлжихийг зааж сургаж чаддагт түүний нууц оршиж байв.
Хувьцааны үнийн өөрчлөлт нь тухайн компанийн үйл ажиллагаа, ирээдүй хэр байгаа болон ноогдол ашиг хуваарилж байгаа байдал зэргээс шууд хамаардаг. Хувьцааны зах зээлийн үнэ хувьцаа эзэмшигчийн хөрөнгийн үнэ цэнэ ямар байгааг илэрхийлдэг тул хувьцаа гаргагч этгээд “хувьцаа эзэмшигчийн хөрөнгийг өсгөж арвижуулах явдал”-ыг үндсэн зорилгоо болгодог юм. Хувьцааны үнэ өсөх тусам компанийн нэр хүнд өсөж, унах тусам нэр хүнд нь унадаг.
Хувьцааны ноогдол ашиг:
Компани нь тухайн жилийн үйл ажиллагаанаас хуримтлуулсан ашгаасаа хувьцаа эзэмшигчиддээ ноогдол ашиг олгох эсэхийг хуулийн дагуу хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаараа шийддэг. Компани тухайн жилд ашиг багатай ажилласан бол ноогдол ашиг тараахгүй байх, мөн ашигтай ажилласан боловч компанийхаа үйл ажиллагааг өргөжүүлэн нэмэлт хөрөнгө оруулалт хийх зорилгоор ноогдол ашиг тараахгүй байхаар хувь нийлүүлэгчдийн хурлаараа шийдэх эрх нээлттэй байдаг байна.
Ногдол ашгийг ҮЦТТТХТ болон харилцагч брокерын компаниар эсвэл өөрийн компаниар дамжуулан хувьцаа эзэмшигчиддээ тарааж болдог.
Нээлттэй хувьцаат компани
Нээлттэй хувьцаат компани нь зөвхөн хэдхэн хүний өмчлөл бус харин олон нийтийн өмчлөлд байдаг компани юм. Энэхүү нээлттэй хувьцаат компанийн ихэнх өмчлөгчид нь техник технологи, уул уурхай, эрчим хүч, эмийн үйлдвэр, банк санхүүгийн байгууллага зэрэг аль нэгэн эдийн засгийн салбарын үйлдвэрт хөрөнгө оруулалт хийсэн эгэл жирийн хүмүүс байдаг. Нээлттэй хувьцаат компани нь тухайн компанийн хувьцааг худалдан авах санхүүгийн боломжтой бүхий л хүнд нээлттэй байдаг. Энэ онцлог байдал нь зөвхөн нэг гэр бүлийн хүмүүс эсвэл цөөхөн хэдэн гэр бүлийн хүмүүс хувьцааг нь эзэмшиж байдаг хувийн компаниас ялгарах шинж чанар нь болж өгдөг байна.
Хувьцаа эзэмшигчид бол өмчлөгч юм
Компанийн хувьцааг худалдан авснаар худалдан авагч нь тухайн компанид хөрөнгө оруулагч мөн компанийн хөрөнгийн нэгээхэн хэсгийн өмчлөгч нь болдог. Онолын хувьд үзэхэд хувьцаа эзэмшигч нь компанийн тоног төхөөрөмж, гэрээ хэлэлцээрийг эзэмшигч юм. Ерөнхийдөө дундаж хувьцаа эзэмшигчийн өмчлөх хувьцаа нь тун бага байдаг. Жишээ нь 20 сая хувьцаа гаргасан компанийн 100 хувьцааг худалдаж авсан хувьцаа эзэмшигч нь компанийн нийт хувьцааны 0.0005%-ийг эзэмших болно. Компанийн хөрөнгийг эзэмшигчийн хувьд хувьцаа эзэмшигч нь компанийн орлогоос хувь хүртэх, санал өгөх эрхтэй.
Нээлттэй хувьцаат компанийн хувьцаа эзэмшигч байна гэдэг нь хувьцаа эзэмшигч бүр компанийн өдөр тутмын үйл ажиллагаанд оролцох эрхтэй гэсэн үг биш боловч компанийн жилийн хуралд оролцон удирдах зөвлөлийн гишүүдийг сонгох, аудиторуудыг томилох болон компаниас гаргасан аливаа тушаал, шийдвэрийг дэмжих эсвэл эсэргүүцэх саналаа өгөх эрхийг олгодог.
Энгийн болон давуу эрхтэй хувьцаа
Энгийн хувьцаа нь компанийн өмчлөлийн хамгийн энгийн хэлбэр юм. Уг хувьцааг эзэмшигч нь давуу эрхтэй хувьцаа эзэмшигч, бонд эзэмшигч компанийн эд хөрөнгөд нэхэмжлэл гаргасны дараа нэхэмжлэл гаргаж болдог.
Давуу эрхтэй хувьцааг эзэмшигч нь бонд эзэмшигч нэхэмжлэл гаргасны дараа компанийн эд хөрөнгө, орлогод нэхэмжлэл гаргаж болдог. Хөрөнгө оруулагч нар нь хувьцаа худалдан авч мөн эргүүлэн худалдаж авсан хувьцаагаа зарж болдог. Уул уурхайн компанийн хувьцааны үнэ өсөх, буурах нь тухайн компанийн үйл ажиллагаа, олон улсын ашигт малтмалын үнэ, валютын ханш болон уурхайн үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа орны бизнесийн орчин зэрэг олон зүйлээс шалтгаалж байдаг.
Хувьцаагаар яаж ашиг олдог вэ?
Нээлттэй хувьцаат компанийн хувьцааг худалдаж авч байгаа хүн хоёр байдлаар ашиг олж болно.
1. Компани ашиг олсон тохиолдолд тухайн ашгийн тодорхой хэсгийг хувьцаа эзэмшигч ноогдол ашиг хэлбэрээр хүртдэг. Компани хэдий хэмжээний ашиг орлого олсон, компанийн захирал хэдий хэмжээний мөнгийг шинээр тоног төхөөрөмж худалдан авах, бизнесийн үйл ажиллагаа өргөтгөхөд зориулан нөөцөд хадгалахаас шалтгаалан ноогдол ашгийн дүн жил бүр адилгүй байдаг.
2. Компани ашиг олоогүй эсвэл ноогдол ашиг хувиарлах хэмжээний ашиг олоогүй тохиолдолд хувьцаа эзэмшигч нь тухайн хувьцааны анхлан худалдаж авсан үнэ өссөн тохиолдолд хувьцаагаа заран ашиг олж болох бөгөөд уг олсон ашгаа банканд хадгалуулах зэргээр хадгалах , эсвэл өөр зүйлд хөрөнгө оруулах жишээ нь өөр компанийн хувьцааг худалдан авах зэрэгт зарцуулж болно. Ерөнхийдөө хөрөнгө оруулагч нар ирээдүйд ашигтай ажиллан хувьцааны үнэ нь өсөх компанид хөрөнгө оруулах хүсэлтэй байдаг.
Таван толгойн ордын хувьцаа
“Таван толгойн нүүрсний ордыг ашиглах зарим асуудлын тухай” УИХ-ын 2010 оны 39 тоот тогтоолын 1-ийн 2.б-д “хувьцааны 10 хувийг 2010 оны 6-р сарын 30-ны өдөр ба түүнээс өмнө улсын бүртгэлд бүртгэгдэн үйл ажиллагаа явуулж байгаа, татвар төлсөн үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд адил тэнцүү хэмжээгээр, нэрлэсэн үнээр худалдах” хэмээн заасан. Тавантолгойн нийт хувьцаанаас Монголын ард түмэн 10 хувь, Үндэсний аж ахуй нэгж 10 хувь, Монголын төр 50 хувь эзэмшиж олон улсын хөрөнгийн бирж дээр 30 хувийг нь байршуулах юм байна. Тавантолгойгоос нэг хүнд оногдох нэгж хувьцаа нь 550 ширхэг бол Үндэсний аж ахуй нэгжид 30 мянга орчим оногдох юм байна. Нийт 15 тэрбум хувьцаа гаргах бөгөөд иргэд хувьцаагаа үнэгүй авах бол аж ахуй нэгжүүд өөрийн нэрлэсэн үнээрээ худалдаж авах юм билээ.
Subscribe to:
Posts (Atom)